Język i kultura ukraińska Podlasia

Obecność języka i kultury ukraińskiej między Bugiem i Narwią jest wynikiem procesów osadniczych na tym obszarze, które rozpoczęły się w drugiej połowie pierwszego tysiąclecia naszej ery. Właśnie wtedy na te niezamieszkałe wówczas tereny Pobuża, znajdujące się wśród wielkich puszcz, zaczęła napływać ludność z terenów obecnego Wołynia i Polesia. Na północy za rzeką Narew spotkała się ona  w XVI-XVII w. z osadnictwem białoruskim, które przyszło znad Niemna. Na zachodzie, z kolei, zetknęła się z polskim osadnictwem z Mazowsza. W ciągu stuleci ukształtowały się granice językowo-etniczne zamieszkiwania tych trzech etnosów.

Ukraińskie gwary Podlasia należą do północnej grupy dialektów języka ukraińskiego. Są one bardzo zróżnicowane – prawie w każdej wsi mówią nieco inaczej. W niektórych wsiach są gwary zbliżone do ukraińskiego języka literackiego (na przykład w okolicach Czeremchy, Milejczyc), są też gwary, które mają bardzo archaiczny charakter (w okolicach Bielska Podlaskiego czy Hajnówki). Na przykładzie gwar podlaskich można badać procesy rozwoju historycznego języka ukraińskiego: niektóre zjawiska językowe, które na innych obszarach występowały kilka wieków wcześniej, na Podlasiu jakby zatrzymały się w czasie. Oczywiście w gwarach podlaskich występują podstawowe cechy języka ukraińskiego, które odróżniają go od innych języków wschodniosłowiańskich – białoruskiego i rosyjskiego. Oto kilka z nich:

– twarda wymowa spółgłosek przed „e”, na przykład: tebe, mene, seło, teper, den’;

– redukcja wymowy dawnego „jat’” w nieakceptowanych sylabach do „i” (w niektórych gwarach podlaskich ten typowy dla języka ukraińskiego proces dopiero rozpoczął się, wtedy w miejscu „jat’” zachowany został dyftong „ie”, na przykład: wiek, liet, wiera);

– pojawienie się nowego ukraińskiego „i” zamiast dawnego „o” albo „e” w sylabach zamkniętych (także proces ten w niektórych gwarach podlaskich dopiero się zaczął, wtedy pod akcentem mamy dyftongi „uo”, „ie”);

– zachowanie wymowy dźwięku „o” w sylabach nieakceptowanych, na przykład moloko, hołowa;

– zachowanie miękkiej wymowy dźwięku „c”, na przykład chłopeć, pracia, hranycia, paleć;

– końcówka „-owi” w celowniku rodzaju męskiego, na przykład: synowi, worohowi, bat’kowi;

– końcówka „-mo” w pierwszej osobie liczby mnogiej, na przykład: śpiwajemo, budujmo.