Geneza

Początki kształtowania się tożsamości ukraińskiej

W minionym stuleciu wiedza o tym, że język i kultura prawosławnych mieszkańców Północnego Podlasia należą do ukraińskiego kręgu kulturowego, nie funkcjonowała w szerokiej świadomości społecznej. Przeciwnie, kształtowane było przekonanie, że cała ludność prawosławna ówczesnego województwa białostockiego to ludność białoruska, a więc i język ludzi mieszkających nad Bugiem i Narwią to gwary białoruskie. Równolegle następował proces polonizacji miejscowej ludności.

Oczywiście były jednostki, które odnajdywały swoją przynależność etniczną i kulturową oraz posiadały tożsamość ukraińską. Można również wskazać na pewne przejawy nowoczesnego ukraińskiego życia kulturalnego, jak działalność teatru w Klejnikach na początku XX w. czy grupy teatralnej w Kleszczelach w latach 40., które wystawiały sztuki teatralne w języku ukraińskim. Ważnym faktem była w latach 50-60. XX w. działalność koła Ukraińskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego w Kleszczelach, które zorganizowało swoją grupę teatralną i wywalczyło wprowadzenie nauczania języka ukraińskiego w miejscowej szkole. Pojawiały się także publikacje wierszy pisanych miejscowymi gwarami ukraińskimi. Jednak te wszystkie zjawiska były odosobnione i w istniejących uwarunkowaniach nie mogły nabrać szerszego charakteru.

Ruch ukraiński w latach 80. XX w. i powstanie Związku Ukraińców Podlasia

Nową epokę otworzyło powstanie młodego ruchu ukraińskiego na Północnym Podlasiu na początku lat 80. Właśnie wtedy ukształtowała się grupa studentów i młodej inteligencji, która zrozumiała, że jej język i kultura są ukraińskie, i w taki sposób doszła do ukraińskiej świadomości narodowej. Działalność młodego ruchu ukraińskiego przybierała różne formy: rajdy turystyczne, koncerty ukraińskie, spotkania z młodzieżą, praca na rzecz zachowania dziedzictwa materialnego (skanseny), działalność wydawnicza. Ważnym zjawiskiem było pojawienie się grupy poetów, którzy pisali miejscowymi gwarami ukraińskimi. W połowie lat 80. odrodziło się koło UTSK w Kleszczelach, następnie powstały tutaj kolejne koła Ukraińskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego.

Nowe możliwości pojawiły się, gdy Polska stała się państwem demokratycznym. W pierwszych wyborach samorządowych młody ruch ukraiński na Podlasiu wprowadził swoich przedstawicieli do lokalnych samorządów. Zaczęły odbywać się liczne koncerty ukraińskie w podlaskich wsiach, a od 1991 r. także festiwale kultury ukraińskiej. W 1991 r. powstał Podlaski Oddział Związku Ukraińców w Polsce, do którego weszło pięć podlaskich kół tej organizacji (wcześniej UTSK). W tymże roku ukazał się pierwszy numer ukraińskiego pisma Podlasia „Nad Buhom i Narwoju” oraz pojawiły się audycje ukraińskie w Radiu Białystok.