Z historii

Rajdy „Podlasie”

Szczególne znaczenie w działalności ruchu ukraińskiego na Północnym Podlasiu  w latach 80. XX w. odegrały rajdy „Podlasie”, zainicjowane przez młodzież studencką z Podlasia, która samodzielnie doszła do ukraińskiej świadomości narodowej, zrozumiawszy, że nasza kultura, język – to część tej przestrzeni kulturowej, która obecnie nazywana jest ukraińską.

Wędrówki drogami, polami i wsiami Podlasia dawały możliwość lepszego poznania ojczystej ziemi, poznania innych ludzi poszukujących własnej tożsamości, integrować się we własnym środowisku, podzielić się wiedzą o własnej kulturze, języku i tradycji w różnych zakątkach Podlasia (pod czas rajdów odbywały się we wsiach wykłady i prezentacje). Wreszcie, rajdy dawały też możliwość zobaczyć Podlasie i podlaską młodzież dla młodych Ukraińców z innych regionów Polski, dla których Podlasie było (a czasem pozostaje do dnia dzisiejszego) terra incognita. Lata 80. XX w. – to był czas, gdy taka forma aktywności miała znacznie większe znaczenie niż obecnie, także dlatego, że w ówczesnym systemie politycznym wiele innych form działalności nie było możliwymi.

Oto kilka fotografii archiwalnych z rajdów „Podlasie”…

 

Śpiewnik «Над Бугом і Нарвою. Українські пісні з Підляшшя»

Wielkim wydarzeniem w historii ruchu ukraińskiego na Północnym Podlasiu stało się wydanie w 1986 r. pierwszego śpiewnika podlaskich pieśni miejscowymi gwarami ukraińskimi. Śpiewnik miał symboliczną nazwę «Над Бугом і Нарвою. Українські пісні з Підляшшя» („Nad Bugiem i Narwią. Ukraińskie pieśni z Podlasia”). Śpiewnik opracowała Krystyna Ryżyk (obecnie Łuciuk) rodem z Knoryd koło Bielska, wtedy studentka geografii Uniwersytetu Warszawskiego.

W śpiewniku, wydanym w małym, poręcznym formacie zamieszczono 62 pieśni z Północnego i Południowego Podlasia. Pieśni zebrali: z Południowego Podlasia – Jan Ignaciuk, z Północnego Podlasia – Mirosław Burzyński, Mikołaj Nowicki, Eugeniusz Ryżyk, wykorzystano także pieśni zapisane przez Mikołaja Hajduka, zamieszczone w tygodniku „Niwa”. Nuty zapisali: Mirosław Burzyński, Włodzimierz Wołosiuk, Jan Połowianiuk, Jan Fus, Ostap Misiewicz, Tadeusz Patrykiewicz. Funkcje dla gitary zapisali: Mirosław Burzyński, Irena Nazaruk, Roman Rewakowicz, Maria Freda, Jan Chwaszczewski.

Śpiewnik «Над Бугом і Нарвою» wykonał wielką rolę w popularyzacji podlaskich pieśni wśród młodego pokolenia mieszkańców Podlasia. Przyczynił się także do zachowania tych pieśni w żywym wykonaniu. Wreszcie, dzięki niemu ukraińskie pieśni z Podlasia stały się znane wśród Ukraińców z Polski, pochodzących z innych regionów.

Warto zacytować słowowstępne, które było zamieszczone w śpiewniku:

«Перед Вами збірник українських народних пісень з Підляшшя, зміст яких тісно пов’язаний зі щедрою на талани землею. Тому то не при¬падково в збірнику така різноманітність пісень (веснянки, побутовиї пісні, думки, пісні про кохання, та козацьки журливі мелодії).

Народних пісень співали на Підляшші споконвіку, їх неприпадковість наповнювала гордість, додавала сил та скріплювала характери. У наш час коли багато пісень пішло в забуття та непам’ять хай збірник цей стане допомогою і неначе вогонь ватри притягає до себе. Хай підляські пісні зібрані в цілість будуть для Вас батьківщиною співу, де цвіте льон та лунає дзвінкий молодечий сміх.

ДУЖЕ ДЯКУЮ ВСІМ, ЩО ПОМОГЛИ ОПРАЦЮВАТИ І ВИДАТИ ЦЕЙ ПІСЕННИК.

Х.Рижик»

 

Podlaska poezja lat 80. XX w.

Gdy w latach 80. XX w. zaczynało się ukraińskie odrodzenie na Północnym Podlasiu – między Narwią i Bugiem – ważnym jego wymiarem stała się twórczość poetycka. Właśnie wtedy pojawiła się grupa młodych podlaskich literatów, którzy zaczęli pisać w swojej ojczystej ukraińskiej gwarze Podlasia, która wcześniej nie często była wykorzystywana w twórczości literackiej.

 

Mowo nasza

Jednym z ważnych wierszy tego czasu, swoistym manifestem stał się wiersz „Mowo nasza” autorstwa młodego wówczas poety Jerzego Hawryluka z Bielska Podlaskiego. Wiersz napisany został gwarą ukraińską okolic Bielska Podlaskiego z charakterystycznymi archaicznymi dyftongami.

 

Юрій Гаврилюк

 

* * *

 

Мово наша

Батькуов і дідуов наших

Молітво наша

До руоднеї земліе

 

Ти як маті руодна

До сну нас колихала

Учила ти нас житі

Якімі статі нам людьмі

 

Ти як кров горача

Між народа кружиш

Кажди чоловіек

Серцьом є твоїм

 

І хоч ти била

«Генію пана недоступна»

Царам ненавістна

Ми тебе збереглі

 

Збережемо ми тебе

І в теперишні нам час

Будемо тобою говориті

І не загіне сьліед по нас

 

 

Jak tebe nazwaty muoj narode

Ważną postacią ukraińskiego życia literackiego na Północnym Podlasiu lat osiemdziesiątych XX w. była młoda poetka Żenia Żabińska (Eugenia Hawryluk), urodzona w Orli.

„Jak tebe nazwaty muoj narode” – to jeden z pierwszych wierszy podlaskiej poetki, napisanych miejscową gwarą ukraińską. Dotyczy dylematów tożsamościowych na Podlasiu.

 

Женя Жабінська

 

* * *

 

Як тебе назвати

муой народе

як назвати вас

люде з добрим поглядом

сумних очи

як тебе назвати

моя мово

як назвати тебе

музико мого дитинства

материнська піесньо

як назвати тебе

моя пущанська країно

як простори над земльою

моїх батькуов

як назвати вас

найдорожши скарби

мого життя

1986

 

 

Mamo, kim my je?

Waznym wydarzeniem zycia literackiego na Podlasiu było powstanie 6 czerwca 1987 r. wiersza „Mamo, kim my je?”. Ten wzruszający wiersz napisała urodzona w Orli podlaska poetka Żenia Żabińska.

Wiersz oddaje rozterki młodych mieszkańców Północnego Podlasia stających przed koniecznością samookreślenia i poszukiwania własnej tożsamości.

 

Женя Жабінська

 

* * *

 

– Мамо, кім ми є?

Дитяче запитаннє.

Заклопотано усміхаєшся?

Кажеш:

– Дурниця!?

А може пробуєш одказати?

– Мамо, кім ми є?

Ехо мого дитинства.

Хтось заклопотано усміхнувся.

Хтось сказав:

– Дурниця!

Хтось пробував одказати:

– От, кажут, що якієсь хахли…

– Мамо, кім ми є?!

Росло запитаннє й росла я.

Вдома казалі:

– Руські.

Знакоми казалі:

– Поляци.

В школі казалі:

– Бєларуси.

Заклопотано усміхалася.

Казала:

– Дурниця!

Пробувала одказати…

одказала

і туолькі тепер перестала

заклопотано усміхатіся,

казати:

– дурниця!

вже знаю, що не вчую:

– Мамо, кім ми є?!

 

06.06.1987 р.

 

Skansen w Koźlikach nad Narwią

Trudno wyobrazić sobie historię ukraińskiego odrodzenia na Podlasiu bez skansenu w Koźlikachnad Narwią. Skansen stworzony przez entuzjastów tradycyjnej kultury Podlasia, którzy doszli do tożsamości ukraińskiej, właśnie w tym roku obchodzi 30-lecie swego istnienia.

Strona internetowa skansenu, gdzie zapisano jego historię: http://kozliki.org

Strona na Facebook, gdzie jest wiele informacji o ciekawych bieżących wydarzeniach z życia skansenu: https://www.facebook.com/skansenkozliki

 

Заснування Підляського відділу Об’єднання українців у Польщі

Ważnym wydarzeniem w historii ruchu ukraińskiego na Podlasiu było powstanie Podlaskiego Oddziału Związku Ukraińców w Polsce w grudniu 1990 r. Po raz pierwszy w historii stworzono regionalną ukraińską strukturę organizacyjną na Północnym Podlasiu. Po likwidacji jedynego kola Ukraińskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego, które istnialo w Kleszczelach, do polowy lat 80. na Północnym Podlasiu nie działalny żadne organizacje ukraińskie. Sytuacja ta zaczęła się zmieniać, gdy w Polowie lat 80. odbudowano na Północnym Podlasiu struktury Ukraińskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego, w czasach Polski Ludowej jedynej organizacji ukraińskiej w państwie.

UTSK na przełomie lat 1989/1990 przekształciło się w Związek Ukraińców w Polsce. Na pierwszym zjeździe Zup do Rady Głównej tej organizacji weszło aż 5 przedstawicieli Północnego Podlasia, a Eugeniusz Ryżyk został członkiem Zarządu Głównego Zup. Na początku lat 90. na Podlasiu istnialo już 5 kół Zup: w Kleszczelach, Czeremsz, Bielsku, Hajnówce i Białymstoku.

Decyzję o powolaniu Podlaskiego Oddzialu Związku Ukraińców w Polsce podjęto na wniosek działaczy z Podlasia na posiedzeniu Rady Głównej Zup 30 września 1990 r. Oddzial miał obejmować obszar między Bugiem i Narwią i weszły do niego wszystkie podlaskie oddziały ZUwP.

Konferencja Założycielska Podlaskiego Oddziału Związku Ukraińców w Polsce odbylą się 23 grudnia 1990 r. w Bielsku Podlaskim przy ul. Widowskiej. Na konferencji zaprezentowano Referat programowy, który przygotowali członkowie Rady Głównej ZUwP z Północnego Podlasia: Jan Kiryziuk, Grzegorz Kuprianowicz i Eugeniusz Ryżyk. Tekst referatu prezentuje spojrzenie podlaskich Ukraińców na własną historię i kulturę, zarysowuje też genezę ukraińskiego odrodzenia na Północnym Podlasiu do początku lat 90. XX wieku. Na konferencji przyjęto też uchwał. Został również wybrany zarząd Oddziału Podlaskiego ZUwP, Rada Oddziału i Komisja Rewizyjna oddziału. Przewodniczącym oddzialu został podlaski poeta i działacz Jan Kiryziuk, sekretarzem zostal Eugeniusz Ryżyk.

_______________________

 

REFERAT PROGRAMOWY

wygłoszony na Konferencji Założycielskiej Podlaskiego Oddziału ZUwP

 

Jesteśmy uczestnikami historycznego wydarzenia; po raz pierwszy w dziejach Północnego Podlasia odbywa się zgromadzenie ogólnopodlaskiej struktury ukraińskiej organizacji. Świadczy to, że do świadomego życia narodowego budzi się wreszcie nasze Północne Podlasie, ludzie zaczynają rozumieć gdzie są ich korzenie, skąd wzięła się nasza kultura, kim jesteśmy.

Należy podkreślić, że Północne Podlasie to jedyny na całym ukraińskim terytorium etnograficznym region, gdzie zachowała się struktura gospodarstwa wiejskiego. U nas nie zniszczyła jej kolektywizacja jak miało to miejsce na terenie Ukraińskiej SRR, Rumunii. – Czecho-Słowacji, nie objęło też nas przesiedlenie w ramach akcji „Wisła”, które „oczyściło” od Ukraińców wszystkie inne tereny, które znalazły się w granicach Polski. Północne Podlasie to obecnie również jedyny w Rzeczypospolitej Polskiej obszar zwartego zamieszkiwania ludności ukraińskojęzycznej.

 

Nasze korzenie na tej ziemi sięgają głębokiej przeszłości. Już w VI wieku, co potwierdzają archeologiczne badania w Maćkach i Drohiczynie, zamieszkiwali tutaj nasi wschodniosłowiańscy przodkowie. W X w. Podlasie wchodzi w skład potężnego państwa kniazia Włodzimierza Rusi Kijowskiej. Wówczas to ma miejsce wielkie wydarzenie w życiu naszego narodu — chrzest Rusi. Chrystianizacja szybko objęła i Podlasie, które w średniowieczu zwało się ziemią brzesko-drohicką. Założycielem miasta, w którym obecnie się znajdujemy, był kniaź Jarosław Mądry. Pamiątką tamtych czasów jest bielskie grodzisko z X w.

 

W XIII-XIV wieku Podlasie jest częścią księstwa halicko-włodzimierskiego jednego z najpotężniejszych państw ówczesnej Europy Środkowej. Jest to czas rozkwitu naszych ziem. Zakłada się nowe miasta, buduje się cerkwie. Ziemia brzesko-drohicka odegrała w tym państwie niepoślednią rolę; właśnie tutaj, w Drohiczynie, odbyła się koronacja jednego z najznakomitszych jej władców — kniazia Daniela Halickiego.

 

Zwrotem w historii Podlasia okazała się pierwsza polowa XIV w. — nasze ziemie podporządkowuje sobie Litwa. Jednak prawdziwie przełomowym jest rok 1569, kiedy Podlasie staje się częścią Królestwa Polskiego. Od tego czasu nasila się polonizacja, a prawa ruskiej prawosławnej ludności są ograniczane. Nasila się to w szczególności po unii brzeskiej, która prowadzi do katolizacji i polonizacji naszego narodu. Właśnie walka z unią wypełniła w historii Podlasia całą pierwszą połowę XVIII w. Słabnie ona dopiero po wojnach szwedzkich w połowie XVII wieku, kiedy to następuje kulturalny i ekonomiczny upadek naszego regionu.

 

Na skutek rozbiorów Polski Północne Podlasie trafia początkowo pod panowanie Prus, potem znajduje się w granicach Imperium Rosyjskiego. Hamuje to częściowo polonizację, a w 1839 r. na Północnym Podlasiu zostaje zlikwidowana narzucona przemocą unia. Ale w zamian przychodzi rusyfikacja… I wojna światowa staje się kolejną tragedią w historii Podlasia. W 1915 r. cała niemalże ludność prawosławną ewakuowano w głąb Rosji. Po kilku latach tych powracających witały ruiny. W 1918 r. na mocy pokoju brzeskiego część Podlasia weszła w skład Ukraińskiej Republiki Ludowej. Z przyczyn politycznych nie objęło to Północnego Podlasia.

 

Na mocy traktatu ryskiego 1921 roku Podlasie znów znajduje się w granicach Polski. W II Rzeczypospolitej brak sprzyjających warunków dla rozwoju naszej kultury, prawa Cerkwi Prawosławnej zostają znacznie ograniczone. Na Podlasiu prowadzono konsekwentną politykę polonizacyjną, propagowano tzw. neounię. W 1939 r., zgodnie z paktem Ribbentrop-Moło-tow, Północne Podlasie wchodzi na kilkanaście miesięcy w skład Białoruskiej SRR. Przyniosło to białorutenizację: wprowadzono białoruskie szkolnictwo, wydawano białoruską prasę. Potem, w 1941 r. nastaje straszna okupacja niemiecka.

 

Po zakończeniu II wojny światowej Północne Podlasie znajduje się w granicach Polski. Zgodnie z antyukraińską polityką państwa, Podlasie Południowe zostaje objęte akcją „Wisła”, nasz region — Podlasie Północne — omija ten los. Jednak w latach 50-tych zgodnie z zasadą „lepsze wszystko, byle nie Ukraińcy” postanowiono, bez konsultacji ze społeczeństwem, wprowadzić na Północne Podlasie nauczanie języka białoruskiego, rozwijać ruch białoruski, którego bazą stało się właśnie ukraińskojęzyczne terytorium między Bugiem a Narwią. Obok tego, a raczej przede wszystkim, w ciągu tych 45 lat prowadzono wzmożoną politykę polonizacyjną.

 

Ciężka historyczna dola: ograniczenie związków z Macierzą, brak miejscowej inteligencji i świadome działania kolejnych rządów przyczyniły się do tego, że na Podlasiu długo nie przebudzała się ukraińska świadomość narodowa, która jest odzwierciedleniem rzeczywistego kulturalnego i etnicznego oblicza naszego regionu. Mimo to, zawsze była u ludzi świadomość związków z całym ukraińskim narodem. Ludność Podlasia zachowywała swoją ukraińską mowę, swoje tradycje, folklor, wiarę przodków. Cerkiew Prawosławna długie lata była jedyną ostoją ojczystej kultury. Ludzie nazywali swój język, siebie „Chachłami”, „Ruskimi”, „Prawosławnymi”, „Małorusinami” to znaczy Ukraińcami.

 

Początków przebudzenia ukraińskiej świadomości na północnym Podlasiu można doszukiwać się już na początku XX w. W 1907 roku w Klenikach (wieś na półn.-wsch. od Bielska) działał ludowy teatr ukraiński, który to .wystąpił z utworem dramatycznym ukraińskiego pisarza Iwana Karpenki-Karego: „Mądry i dureń”. W okresie międzywojennym państwo starało się nie dopuszczać na Podlasie, jak również na Polesie, ruchu ukraińskiego. Po 1944 r. politykę taką kontynuują władze komunistyczne; przyjęto zasadę: „wszystko, co do Bugu — białoruskie”. Dopiero od 1956 r. istnieje możliwość prowadzenia jakiejkolwiek działalności ukraińskiej. W Kleszczelach, powstaje koło Ukraińskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego, w miejscowej szkole z czasem powstaje za zgodą punkt nauczania języka ukraińskiego, pracuje jeden z najlepszych w Polsce amatorskich teatrów ukraińskich. Do Kleszczel często przyjeżdża miłośnik i badacz folkloru Podlasia Mychajło Kałyniak, rodem z Huculszczyzny, który jest pochowany właśnie w Kleszczelach. Jednakże klub UTSK w Kleszczelach komuś zawadzał i na początku lat 70-tych drogą administracyjną został rozwiązany.

 

Kolejne ukraińskie odrodzenie na Północnym Podlasiu przychodzi na początku lat 80-tych. Niezależnie od siebie zaczyna skupiać się młodzież — studenci i młoda inteligencja z Bielska i Warszawy. Stworzono klub poetycki «Підляшшя» („Pidlaszsza”), który od 1983 r. zaczai wydawać almanach „Наш голос” („Nasz hołos”). W 1982 roku młodzież zorganizowała 3 imprezy turystyczne na Łemkowszczyźnie i Podlasiu oraz ogniska, które stały się początkiem obecnego ruchu ukraińskiego na Podlasiu. W 1983 r. odbył się pierwszy rajd „Podlasie”, po roku zaś pierwsza akademia z okazji rocznicy urodzin i śmierci Tarasa Szewczenki, młodzież zaczęła organizować „Małanki” i zapusty. Ośrodkami integracji młodzieży stały się miejsca budowy skansenów w Białowieży i Koźlikach.

 

Od 1985 r. tworzy się struktura organizacyjna ruchu ukraińskiego na Podlasiu. W tym roku wznawia swoją działalność koło UTSK w Kleszcze-lach, w 1987 r. powstają koła w Czeremsze, Bielsku, Białymstoku, a w 1989 r. w Hajnówce. W połowie lat 80-tych zaczynają ukazywać się ukraińskie wydawnictwa podlaskie: czasopismo „OCHOBU” („Osnowy”), tomiki poezji, broszurki o historii i kulturze Podlasia. Odegrały one ważną rolę w pobudzeniu historycznej świadomości mieszkańców Północnego Podlasia. Na Podlasie zaczęły przyjeżdżać zespoły ukraińskie z Polski: „Żurawli”, bandurzystki z Przemyśla, „Łastiwka” z Lublina, „Kołokoł” z Białegostoku. Podlaskie zespoły z Dobrywody, Czeremchy, Dasz, Ryboł, Wólki Terechowskiej, Ogrodnik występowały na festiwalach kultury ukraińskiej w Sopocie w 1987 i 1989 r. W tychże latach odbyły się także przedfestiwalowe przeglądy eliminacyjne w Czeremsze. Zespoły z Podlasia jeździły również do Lublina, Łodzi, na Łemkowszczyznę.

 

Ważnym wydarzeniem stały się wybory do polskiego parlamentu w czerwcu 1989 r. Kandydatem ukraińskiej społeczności Podlasia na mandat poselski był ówczesny sekretarz ZG UTSK Bogdan Martyniuk, który zdobył poparcie części ludności. Było to pierwsze wyjście podlaskiego ruchu ukraińskiego na arenę polityczną. W tymże roku przyjechał na Podlasie pierwszy zespół z Ukrainy – „Horyna”. Lata 1989 i 1990 to okres wzmocnienia ruchu ukraińskiego na Podlasiu – – prawie każdego miesiąca przyjeżdżały do nas zespoły ukraińskie, w tym liczne z Ukrainy. W latach tych ukazywało się też polskojęzyczne pismo Rusinów – Ukraińców Podlasia „Krąg”.

 

Nowa polityczna sytuacja w Polsce doprowadziła także do zmiany położenia mniejszości narodowych. Na początku 1990 r. odbył się zjazd Związku Ukraińców w Polsce, który rozpoczął nowy rozdział w historii Ukraińców w Polsce. Na zjeździe wybrano Radę Główną ZUwP, w skład której weszło aż czterech przedstawicieli Podlasia.

 

W formowaniu obecnej sytuacji na Północnym Podlasiu, wielką rolę odegrała kampania przedwyborcza i wybory do samorządów terenowych w maju 1990 r. Ukraiński ruch na Podlasiu po raz pierwszy zaistniał jako niezależna i znacząca siła polityczna w tym regionie. Założone z inicjatywy Podlaskiego Komitetu Wyborczego Związku Ukraińców w Polsce komitety w miastach i gminach Północnego Podlasia wystawiły 68 kandydatów, z których 34 wybrano radnymi. Następstwem wyborów jest m.in. sytuacja w Radzie Gminy Bielsk, gdzie nasi radni stanowią obecnie najliczniejszą grupę. Dzięki temu wszystkie główne stanowiska: wójta, przewodniczącego Rady i przedstawiciela gminy na sejmiku wojewódzkim objęli ludzie z naszej listy. To jedyna taka gmina w Polsce. Stałego wsparcia udzielają jej działacze ukraińscy. Ustanowiono już pierwsze ekonomiczne i kulturalne kontakty z Łuckiem na Wołyniu, które mają szerokie perspektywy.

 

Dotychczasowy rozwój ruchu ukraińskiego na Podlasiu pokazuje, że spotyka się on z przychylnym przyjęciem ze strony ludności, ludzie ze łzami w oczach słuchają pieśni ukraińskich, opowieści o ojczystej historii, o kulturze. Oczywiście dla większości odkryciem jest stwierdzenie, że mówią oni językiem ukraińskim, że ich kultura jest ukraińska. Wielu przyjmuje to z niedowierzaniem, ze zdziwieniem… Mimo to, uformowała się grupa świadomych narodowo ludzi różnego wieku, różnych zawodów.

 

Teraz pojawia się przed nami pytanie: co dalej, jakie są dalsze perspektywy ukraińskiego ruchu na Podlasiu? Utworzenie Oddziału Podlaskiego ZUP otwiera przed nami o wiele szersze możliwości. Po pierwsze należy nadal kontynuować i rozwijać działalność kulturalną: koncerty ukraińskich zespołów, przybliżanie kultury, historii – właśnie kontakt z kulturą najbardziej pozwala odczuć ludziom, co jest bliskie, ojczyste. W przyszłości trzeba pomyśleć o utworzeniu odpowiedniej ukraińskiej instytucji dla organizacji koncertów – impresariatu, a także o naszych podlaskich zespołach, które powinny mieć odpowiednią opiekę. Dla umocnienia ukraińskiej świadomości niezbędne jest odnowienie ukraińskiego szkolnictwa, bez czego nie do pomyślenia jest jakakolwiek szersza działalność. Doświadczenie pokazuje, jak wielkie znaczenie ma drukowane słowo. Nowe możliwości daje nowout- worzone czasopismo «Над Бугом і Нарвою» („Nad Buhom i Narwoju”), ale trzeba pomyśleć i o ich poszerzeniu — nawet o powołaniu ukraińskiego wydawnictwa na Podlasiu. Z tym związany jest także problem audycji radiowej — ukraińska społeczność Północnego Podlasia jest jedyną narodową mniejszością regionu, która nie posiada swoich audycji radiowych, należałoby zmienić taką sytuację. W rozwiązaniu wielu problemów mogłoby pomóc utrzymanie związków z Macierzą — z Ukrainą (na przykład, translacja programów Telewizji Ukraińskiej na Podlasie, zespoły z Ukrainy, instruktorzy i nauczyciele, literatura itd.), są one dla nas z każdego punktu widzenia niezbędne. Potrzebne jest silniejsze, niż do tej pory, nasze zaistnienie w życiu regionu: przywrócenie ukraińskich nazw miejscowości, ustanowienie wolnych od pracy dni w święta prawosławne. Znaczącym wydarzeniem będą dla nas najbliższe parlamentarne wybory w Polsce. Stawia to przed nami zadania dążenia do tego, aby ukraińskojęzyczna prawosławna ludność Północnego Podlasia miała swego przedstawiciela w polskim parlamencie.

 

Istnieje oczywiście wiele trudności, które przeszkadzają w rozwoju działalności, są to przede wszystkim: ciężka sytuacja ekonomiczna, ogólna niechęć do pracy społecznej, brak na Podlasiu głębokich tradycji ruchu ukraińskiego, istniejące stereotypy, w tym niekorzystny stereotyp Ukraińca w społeczeństwie polskim, brak bazy materialnej (na całym Podlasiu mamy od 2-ch miesięcy jedno pomieszczenie). Bardzo nieprzychylnie odnoszą się do nas niektóre szowinistycznie nastrojone środowiska polskie. Zdarzają się też ataki ze strony niektórych działaczy białoruskich.

 

Jednak bardzo dużo zależy teraz od nas, od ludzi świadomych narodowo, którzy wiedzą już kim są i jaka jest nasza kultura. Czy damy radę przekazać innym to, co sami już wiemy? Zależy to od tego, na ile poważnie wypełnimy swój obowiązek wobec ojczystej kultury.

 

Referat programowy przygotowali: Jan Kiryziuk, Grzegorz Kuprianowicz, Eugeniusz Ryzyk.

 

 Створення українського часопису Підляшшя «Над Бугом і Нарвою»

Nową jakość w działalność ruchu ukraińskiego na Północnym Podlasiu wniosło powstanie wiosną 1991 r. ukraińskiego pisma Podlasia „Nad Buhom i Narwoju”. Było to pierwsze oficjalnie wydawane czasopismo ukraińskie na Północnym Podlasiu.

Powstanie „Nad Buhom i Narwoju” było możliwym dzięki przemianom politycznym w Polsce – zaistnieniu systemu demokratycznego – oraz okrzepnięciu środowiska ukraińskiego Podlasia.

Jak zaznaczono w słowie wstępnym redakcji, zamieszczonym w pierwszym numerze periodyku:

„Najważniejszym zadaniem „Над Бугом і Нарвою” uważamy popularyzację і przybliżenie prawosławnym mieszkańcom Podlasia, a w szczególnоśсі poszukującej obecnie intensywnie swych korzeni i tożsamości narodowej młodzieży, naszej narodowej i regionalnej tradycji i kultury. Samoświadomość jest niezbędna każdemu człowiekowi pragnącemu odnaleźć siebie we współczesnym świecie. Chcemy sprzyjać budzeniu się wśród prawosławnej ludności Podlasia – w oparciu o miejscową historię i kulturę (język, folklor, kultura materialna, duchowość) – świadomości przynależności do narodu ukraińskiego”.

Pierwszą redakcję czasopisma tworzyli: Mikolaj Roszczenko (redaktor naczelny), Danyło Bystryj (zastępca redaktora naczelnego), Grzegorz Kuprianowicz (sekretarz redakcji), Jerzy Hawryluk, Jarosław Wiszenko (opracowanie graficzne), Roman Wysocki. W tworzenie czasopisma był też zaangażowany Eugeniusz Ryżyk. Wydawcą czasopisma był Podlaski Oddział Związku Ukraińców w Polsce, powołany pod koniec 1990 r.

Pierwszy numer „Nad Buhom i Narwoju” był gotowy do druku latem 1991 r., jednak został wydrukowany dopiero jesienią , w związku z brakiem środków finansowych. Druk czasopisma został sfinansowany ze środków Związku Ukraińców w Polsce.

Materiały pierwszego numeru „Nad Buhom i Narwoju” są zamieszczone na stronie internetowej czasopisma:

http://nadbuhom.pl/numer.php?num=1

 

 

Zebranie założycielskie Związku Ukraińców Podlasia

Zebranie założycielskie Związku Ukraińców Podlasia odbyło się 22 marca 1992 r. w Bielsku Podlaskim. Na zebraniu podjęto decyzję o powstaniu nowej organizacji. Po dyskusji zdecydowano nazwać ją właśnie „Związek Ukraińców Podlasia”. Uchwalono też statut organizacji , zgodnie z któ®ym: „Związek Ukraińców Podlasia (…) jest organizacją społeczności ukraińskiej Podlasia, która służy tej społeczności i reprezentuje jej interesy”.

Kolejnym punktem programu zebrania było wybranie Komitetu Założycielskiego, któremu powierzono proces rejestracji organizacji. Do Komitetu Założycielskiego weszli: Jan Kiryziuk, Jerzy Misiejuk oraz Jan Pawluczuk.

Następnie odbył się wybór pierwszego Zarządu Głównego Związku Ukraińców Podlasia. Pierwszym przewodniczącym Związku zostal Jerzy Ignaciuk, ówczesny wójt gminy Bielsk Podlaski, wybrany na to stanowisko w wyniku sukcesu wyborczego środowiska ukraińskiego Podlasia w wyborach samorządowych 1990 r. Do Zarządu Głównego weszli również: poeta i jeden z inicjatorów ukraińskiego odrodzenia na Północnym Podlasiu Jan Kiryziuk (zastępca przewodniczącego), ówczesny dsekretarz redakcji ukraińskiego pisma Podlasia „Nad Buhom i Narwoju” i wówczas student historii Grzegorz Kuprianowicz (zastępca przewodniczącego), jeden z liderów ukraińskiego ruchu na Podlasiu i autor koncepcji jego rozwoju, a wówczas pracownik naukowy Politechniki Białostockiej Eugeniusz Ryżyk (sekretarz), Aleksander Białokozowicz (skarbnik) oraz jako członkowie: Mirosław Korowaj, Jerzy Misiejuk, Jan Pawluczuk, Sławomir Sawczuk, Andrzej Sidoruk.

Na zebraniu założycielskim zdecydowano, że pierwszymi działaniami nowopowstałej organizacji będzie podjęcie starań w celu zwiększenia czasu emisji programu radiowego w języku ukraińskim nadawanego z Rozgłośni Polskiego Radia w Białystoku i przeprowadzenia akcji zbierania podpisów pod petycją w tej sprawie, organizacji II Festiwalu Kultury Ukraińskiej Podlasia „Mielnik ‘92” oraz kontynuacja wydawania ukraińskiego pisma Podlasia „Nad Buhom i Narwoju”. Stwierdzono również, że w kręgu zainteresowań Związku jest tworzenie szkolnictwa urkaińskiego na Podlasiu oraz ośrodków kultury ukraińskiej w tym regionie.

 

„Dumka Ukraińska”

Niezwykle ważną rolę w ukraińskim odrodzeniu na Północnym Podlasiu odegrała audycja w Radiu Białystok „Dumka Ukraińska”. Jej pojawienie się było przełomowym wydarzeniem, ponieważ po raz pierwszy s historii język ukraiński oficjalnie wszedł do mediów elektronicznych w tym regionie. Ważnym wymiarem funkcjonowania społeczności ukraińskiej Podlasia jest istnienie mediów w języku ojczystym. Audycja powstala w wyniku zabiegów środowiska ukraińskiego Podlasia.

Audycja „Dumka Ukraińska” po raz pierwszy zabrzmiała na Podlasiu 10 listopada 1991 r. o godzinie 11.30 na falach Rozgłośni Polskiego Radia w Białymstoku. Pierwszym dziennikarzem był Jerzy Misiejuk, następnie audycje zaczęli przygotowywać aż do dnia dzisiejszego Eugeniusz Ryżyk i Sławomir Sawczuk.

W 1992 r., w wyniku zabiegów ZUP, które poparło ponad 20 tysięcy osób, zwiększano czas audycji oraz ich częstotliwość. W wyniku tego audycja zaczęła być nadawana trzy razy w tygodniu: w niedzielę, poniedziałek i w środę, łączny czas audycji osiągnął jedną godzinę w tygodniu.

Autorzy i pierwsi dziennikarze audycji „Dumka Ukraińska” tak opowiadali o jej początkach sześć lat temu przy okazji jubileuszu 20-lecia:

http://www.nasze-slowo.pl/20-%D1%80%D0%BE%D0%BA%D1%96%D0%B2-%D0%B7-%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D1%8E-%D0%B4%D1%83%D0%BC%D0%BA%D0%BE%D1%8E/

 

„Przegląd Ukraiński”

Pojawienie się audycji telewizyjnej w języku ukraińskim dla mieszkańców Północnego Podlasia było wydarzeniem nadzwyczajnym, ponieważ język mieszkańców tego regionu zaczął funkcjonować w nowej przestrzeni, której był dotychczas pozbawiony. Ukraińskie audycje telewizyjne skierowane do mieszkańców Północnego Podlasia zapoczątkowano w 1995 r.

Od 1997 roku ukraińska audycja dla mieszkańców Podlasia jest nadawana w programie regionalnej Telewizji Białystok. Początkowo była nadawana raz na dwa tygodnie, zaś od 1999 roku cotygodniowo.

Od 2003 roku audycja nosi nazwę „Przegląd Ukraiński”. Audycja trwa 13-14 minut i nadawana jest co tydzień w niedzielę wieczorem o godzinie 17.30. Powtórki audycji są w środy o godzinie 20.25.

Od 2001 r. audycję przygotowuje firma producencka. Redaktorem i producentem audycji jest Jerzy Misiejuk. Współpracuje z nim dziennikarka Ludmiła Łabowicz. Obecnie prowadzącymi program są Magda Tyszkiewicz i Anna Puczko, a także Agnieszka Parfieniuk. Przez wiele lat program prowadziła Anna Kuptel. Wcześniej prowadzącymi byli także Jerzy Misiejuk, Sławomir Sawczuk, Małgorzata Dral i inne osoby.

O audycji pisało „Nasze Slowo”:

Молода Україна на Підляшші